به طور كلي چهار شيوه آبياري در ايران كهن وجود داشته است. اين چهار شيوه عبارتند از چاه ها و آب انبارها، قنوات – نهركشي – بندها و سدها.
|
|
 |
Chek Chek Temple, Source: A majical spring in the barren mountains of the Yazd region |
|
 |
A typical building in desert area in Yazd province, Location: Abarku city |
|
|
 |
TOROQ weir dam, Location: Khorasan province, Age: 400 years |
|
 |
Kharaghan bridge, Age: 200, Material: Masonary, Location: Yazd province |
|
|
چاه ها و آب آنبارها – چاه هاي معمولي كه به صورت قائم با ابزارهاي دستي حفر مي شد و آب آنرا به وسيله دلو با كمك انسان با چهار پايان بيرون مي كشيدند. ايرانيان قديم علل پيدايش چاه هاي آرتزين و طرز مهار كردن آن رامي دانسته اند ولي استفاده چنداني از آن نكرده اند.
مازاد باران را در محل هايي به نام آب انبار ذخيره مي كرده اند كه نمونه هاي آنها در كنار كويرها، بيابانها، دشت هاي خشك و گرم جنوب ايران به صورت سرپوشيده . براي تامين نيازهاي كاروانها، دهات قراء و غيره به چشم مي خورد.
|
|
 |
Amir multy dam, Fars province, Age 1000 years |
|
 |
Bahman weir dam, Fars province, Age 2000 years |
|
|
 |
Golestan weir dam, Khorasan province, Age 300 years |
|
 |
Fariman weir dam, Khorasan province, Age 400 years |
|
|
قنات – مهمترين شيوه آبياري در بسياري از نقاط ايران قنات بوده است از آنجاييكه در بسياري از نقاط ايران رودخانه چنداني وجود ندارد، و تعداد رودخانه هاي دائمي نيز بسيار اندك است مردم ايران در حدود سه هزار سال پيش به ابتكار نوين و تحسين انگيزي دست يافته اند كه به قنات يا كاريز مشهور گرديد. اين ابداع مهم و بي نظير بعدها از خاورميانه به شمال آفريقا اسپانيا و سيسيل انتقال 1يدا كرد و مورد بهره برداري قرار گرفت. مورخين يوناني از قنات هاي ايران در زمان هخامنشيان سخن رانده اند، از اين رو مي توان قدمت قنات رات پيش از هخامنشيان نسبت داد. مورخان در مورد قنات و در عهد اشكانين و ساسانيان نيز سخن گفته اند. در اين روش آب هاي زيرزميني را جمع آوري كرده تحت قوه ثقل به سطح زمين مي رانده اند. ايرانيان باآگاهي كامل از وجود جريان هاي آبهاي زيرزميني به فكر افتاده اند كه به جار چاه هاي عمودي چاه هاي افقي حفر كنند تا بدين ترتيب به آب هاي زيرزميني راه يابند و آنرا با استفاده از شيبي ملايم به سطح زمين هدايت كنند.
در ايران قديم از رودخانه هاي بزرگي چون دجله ، هيرمند نهرهايي منشعب كرده بودند و آب آنرا به بيابان هاي بي آب منتقل نموده اند.
ايرانيان قديم در ساخت نهرها و كانال هاي آبياري دقت بسيار مبذول داشته اند و اگر مسير آب سست و آبكش
مي نمود، كف نهرها را آجر فرش كرده اند و ملات يا آهك آب بند به كار بردهاند. صنعت سدسازي در دوران ساسانيان، به ويژه در دوره سلطنت شاپور اول رونق گرفت. عمرسدهايي كه از اين دوره به جاي مانده است بين 1300 تا 1700 سال مي باشد. از جمله ابنيه مهم مربوط به اين دوران ، مي توان به بند ميزان در شوشترو پل بند شوشتر به طول 500 متر و داراي 40 دهانه اشاره نمود. بند امير از آثار دوران آل بويه مي باشد كه در 35 كيلومتري شمال شيراز واقع شده و عمر آن به 1000 سال مي رسد. بند امير ، بندي سه منظوره، آبياري، پل و آسياب بوده كه همچنان داير است. در اواخر قرن وسطي ، در عصر صفويه (870-1100 هجري) عصر جديدي كه در زمينه كنترل و مهندسي آب آغاز شد. مقارن همين دوره بود كه بندها و پل هاي مشهد و اصفهان بنا گرديد و بندهاي انحرافي و مخزني بزرگ احداث گرديد كه بعضي از آنها تا امروز پابرجا مانده است. از ميان چهل و چهار سد تاريخي جهان تا قرن هيجدم سه سد شادروان (قرن سوم ميلادي) كبار و ساوه در ايران وجود داشته و نه سد در اروپا بر پا شده است.
|
|
 |
Meybod icewell, Yazd province, Age 130 years |
|
 |
water reservoir, Hormozgan province, Age 300 years |
|
|
 |
water reservoirs, Hormozgan province, Age 100 years |
|
 |
Ancient water mill, Hormozgan province, Age 150 years |
|
|
مشخصات عمومي سدهاس قديمي ايران
با بررسي هاي بعمل آمده مشخص شده است كه ايرانيان قديم به سه مورد اساسي ، انتخاب محل سدها – شرايط زمين و پي – مواد و مصالح توجه خاصي داشته اند.
در تمام نقاطي كه سدهاي قديم ايران بنا شده، در انتخاب محل و نوع سد، ملاحظاتي فني و طراحي به خوبي مراعات شده است. توپوگرافي ، رژيم رودخانه، دسترسي به مواد و مصالح ساختماني و نحوه انحراف آب حين ساختمان، از جمله عواملي بوده اند كه مورد توجه قرار گرفته است.
|
|
 |
Khaju bridge & diversion dam, Isfahan province, Age 361 years |
|
|
 |
Thirty-three arch bridge Isfahan province, Age 405 years |
|
|
انواع سدهاي قديمي ايران
سدهاي قديمي ايران كه همه با مصالح بنايي ساخته شده اند به انواع زير دسته بندي مي شوند.
سدهاي وزني
تحقيقات نشان داده است كه كليه مسائل عمده طراحي كه در عصر حاضر در مورد اين گونه سدها در نظر گرفته ميشود، در سدهاي قديمي ايران، از جمله سد قديمي ساوه با بيش از 700 سال عمر و سد ششطراز با بيش از 900 سال عمر منظور شده است.
سدهاي قوسي
ايرانيان قبل از روميان با خصوصيات باربري قوسها پي برده بودند. سد قديمي كبار با بيش از 700 سال عمر از اين جمله مي باشند.
سدهاي پشت بنددار
سد اخلمد با طول تارج 230 متر و ارتفاع 12 متر كه حجم مخزن آن سه ميليون مترمكعب است، سدفرمان با بيش از 400 سال عمر كه در حال حاضر در دست بهره برداري است. از اين نوع سدها مي باشند.
آسيابهاي شوشتر با 1700 سال قدمت، تجلي گاه هنر ايرانيان در استفاده از توان آب
در ميان 57 پديده شگفت انگيز بازمانده از فرهنگ بشري كه بعنوان نخستين ميراث جهاني از سوي يونسكو
ارزش گذاري شده است سه پديده معماري ايران يعني معبد چغاز نبيل (3300 سال قبل) و آثار باستاني تخت جمشيد و ميدان نقش جهان اصفهان بعنوان ميراث فرهنگي ثبت شده است و چهارمين آثاري كه در اين رابطه در دست اقدام يونسكو قرار دارد مجموعه آسيابهاي شوشتر است كه تعيين قدمت آن هنوز دقيق امكان پذير نشده است.
در خوزستان و در حوزه رودخانه هاي پر آبي همچون، رودخانه دز، كرخه، مارون، بهمن شير و بخشهاي ديگر رودخانه كارون، شبكه آبياري مينو (ميان آب) ممتاز است و ماندهاي بناها و تاسيسات آبي اين مجموعه در ارتباط با يكديگر و با برنامه أي يكپارچه كار ميكرده است آنچنانكه كليه تدابير و بناهائي كه هر يك در حوزه هاي كويري و كم آب به تنهائي ديده شده در شبكه آبياري پيرامون شوشتر بطور مجتمع و يكپارچه ديده مي شود و آبشارهاي شوشتر پديدهأي مربوط به بخشي از اين شبكه عظيم آبياري است.
چنين بنظر مي رسد كه يكي از اهداف برپا شدن اين شبكه و بخصوص دستگاههاي اصلي فضاي آبشارهاي زيباي شوشتر، توانمند كردن قطره هاي آب و بهره گيري از نيروي پنهان در آنها براي چرخانيدن سنگهاي آسياب باشد، آسيابهائي كه در پشت پل بند گرگر در دل سنگ جاسازي شده بودند و قطره هاي نيرومند آب از پشت پل بند و از طريق چاههاي شتر گلوي زيربند به آسيابها هدايت ميشده است اين قطره هاي آب پيش از رسيدن به پل بند گرگر از پل بند ميزان گذشته و از طريق رودخانه گرگر به پل بند گرگر رسيده اند و پيش از آن نيزار آب رودخانه در پخشاببند ميزان جدا شده و از بند ميزان گذشته اند.
آشنائي با بناهاي اصلي شبكه آبياري
- بناهاي شبكه آبياري در شمال شرقي شهر.
- پل بند ميزان.
پل بند ميزان در جهت شرقي – غربي در مقابل جريان شمالي – جنوبي رودخانه كارون قرار گرفته است. آنچنانكه راستاي رودخانه كارون پيش از رسيدن به پل بند به دو بخش تقسيم مي شود كه بخش بزرگتر آن به سمت غرب منحرف مي گردد.
ساختمان پل بند ميزان از سنگ و ساروج است و بجز فروريختگي پوشش برخي از دهانه هاي روبه رودخانه گرگر كه تعمير شده اند، خللي بر ساختمان پل بند وارد نيامده و از استحكام كافي برخوردار است. احداث پل بند ميزان را به نيمه اول قرن سوم ميلادي نسبت داده اند و تاكنون روايات و نظريه هاي گوناگوني براي ساختمان آن ابراز شده است.
پل بند و آسيابهاي گرگر
پل بند گرگر در فاصله هفتصد متري جنوب پل بند ميزان بر پا است. يك تونل انحرافي آبهاي مازاد و طغياني رودخانه گرگر را از شمال پل بند و از مشرق آن به حوزه جنوبي مجموعه آسيابهاي گرگر به رودخانه مي ريزد.
|
|
 |
An immense historical complex of water Mills Shushtar ciry, Khuzestan province |
|
 |
بند قدیمی دومن، بمنظور ایجاد نیروی محرکه آسیاب های کنار آن، 15 کیلومتری شهر بستک، استان هرمزگان |
|
|
مجموعه آسيابها درجنوب پل بند جاي دارد و چاههاي مخزن انباشت انرژي آب و شبكه آبرساني به آسيابها در دل صخره طبيعي دو سمت محور رودخانه كنده و جا سازي شده اند.
تا نيم قرن پيش از اين تعداد چهل آسياب در پشت بند گرگر ، گندم شهروندان شوشتري و شهرهاي دور و نزديك پيرامون آنرا با بهره گيري از انرژي آب، آرد مي كرده اند در آن هنگام فضاي سه باب آسياب به كارخانه برق اختصاص يافت كه در آن برق مورد نياز شهر شوشتر تامين مي شده است.
از چندي پيش ، با متروك شدن آسيابها و نيز كارخانه برق قديمي، گردش آب در اين مجموعه صنعتي از كنترل خارج شده و اينك در اغلب مجاري فرسوده اين شبكه صنعت به هرز مي رود. پس آب آسيابها از كار افتاده بصورت آبشارهاي زيبائي از جاي جاي صخره بيرون مي ريزد كه جذابيت چشمگيري دارد.
pavements, includin...................g. 
